7ગુજરાતી 8ગુજરાતી + ધોરણ 4 પાઠ 2 પાન નં 3 3 સાચાબોલાં હરણાં લેખક - ચિમનલાલ ત્રિવેદી એક મોટું વન હતું . એમાં એક સરોવર હતું . સરોવરના કાંઠે એક મોટું ઘટાદાર ઝાડ હતું . મોડી સાંજે એક વિકરાળ પારધી ત્યાં આવીને થોભ્યો . વહેલી સવારથી તે શિકારની શોધમાં ફરતો હતો . એને થયું કે રાત્રે સરોવરમાં પાણી પીવા જરૂર કોઇ જનાવર આવશે . બાણ ચડાવીને એ ઝાડ પર ચડી ગયો . એટલામાં એક હરણી એ સરોવરમાં પાણી પીવા આવી . પારધીની નજર તેના પર પડી . હરણીએ પણ પારધી અને તેના બાણને જોયાં . તે ગભરાઇ ગઇ . હરણી બોલી , " ભલા ભાઇ , મારા પર થોડી દયા કર . તારું બાણ છોડવું રહેવા દે . ઘેર મારું બચ્ચું મારી વાટ જોઇ રહ્યું છે . મને જવા દે ! મારું બચ્ચું ભૂખ્યું થયું હશે . " પારધી બોલ્યો , " ભૂખ તો મનેય લાગી છે ને ઘેર મારાં બચ્ચાં પણ ભૂખે ટળવળતાં હશે . " હરણી બોલી , " તારે મને મારવી જ હોય તો માર . પણ મારા બચ્ચાને ખવરાવીને પાછી આવું એટલી વાર થોભી જા . " પાન નં 4 પારધી થોડો નરમ થયો . એણે કહ્યું , " ભલે , તો ઝટ જઇ આવ . તારા બચ્ચાને ખવરાવી તરત પાછી વળજે . " થોડી વાર થઇ ને એક હરણ ત્યાં આવી ચડયો . પારધીએ એનો શિકાર કરવા બાણ ચડાવ્યું . હરણ બોલ્યો , " થોડી વાર થોભી જા , ઓ ભલા ભાઇ ! હું મારી હરણીની શોધમાં છું . મારું બચ્ચું ભૂખ્યું થ૟ું છે . હું એને માટે મારી હરણીને બોલાવવા આવ્યો છું . તે અહીં આવી હતી ? તેં એને મારી તો નથી નાંખીને ? " પારધી બોલ્યો , " અરે , થોડી વાર પહેલાં જ એ અહીં આવી હતી . મેં એને જીવતી જવા દીધી છે . બચ્ચા પાસે જવાનું કહીને એ ગઇ છે . પણ હવે તને તો નહિ જ જવા દઉં . હું અને મારાં બાળકો સવારનાં ભૂખ્યાં છીએ . " હરણે કરગરીને પારધીને કહ્યું , " ભલો થઇને થોડી વાર તારું બાણ અટકાવી રાખ , ભાઇ ! મને મારા બચ્ચાને ને મારી હરણીને મળી આવવા દે . હું તરત તારી પાસે હાજર થઇ જઇશ . " પારધી પાછો નરમ થયો . તેણે કહ્યું , " ભલે , તો ઝટ જઇ આવ . બહુ મોડું ન કરીશ . " થોડી વાર થઇ ને એક ત્રીજું હરણ ત્યાં આવી ચડયું . એ નાનું બચ્ચું હતું . પારધીએ એને જોયું ને એનો શિકાર કરવા બાણ ચડાવ્યું . હરણના બચ્ચાએ પારધીને જોયો . એ ગભરાયું , પણ હિંમત રાખી બોલ્યું , " થોભ ! ઓ ભાઇ ! તેં મારી માને જોઇ છે ? તેં મારા બાપુને જોયા છે ? હું મારાં માતાપિતાને ક્યારનું શોધું છું . " પારધી બોલ્યો , " તો તો હમણાં જે હરણી ને હરણ આવ્યાં હતાં એ જ તારાં માતાપિતા હશે . એ તને શોધતાં એકમેકની પાછળ ઘેર ગયાં છે . એ તને મળવા જ ગયાં છે . એમને તો મેં જીવતાં જવા દીધાં છે , પણ તને તો હું નહિ જ જવા દઉં . મને બહુ ભૂખ લાગી છે . મારાં બાળકો પણ ભૂખ્યા પેટે જાગતાં પથારીમાં આળોટતાં હશે . પાન નં 5 હરણના બચ્ચાની આંખમાં આસું આવી ગયાં . તે બોલ્યું , " ઓ ભલા ભાઈ ! થોડી વાર માટે મને જીવતદાન આપ . હું મારાં માતાપિતાને મળી તરત પાછું આવીશ . મારા વિના એ બેઉ જણ કેવાંય વલવલતાં હશે ! મને એક વાર તેમને મલી આવવા દે ! " હરણના બચ્ચાનું આંસુભર્યું મોં જોઈ પારધી ફરી નરમ થયો . એણે કહ્યું , " ભલે , તું પણ જા . પણ તારાં માતાપિતાને મળી ઝટ પાછું આવી જજે . " પેલાં ત્રણે હરણાં એમના ઘર પાસે એકમેકને મળ્યાં . હરણ અને હરણી એ બચ્ચાને હેતથી ખંજવાળ્યું . હરણી તો વારેવારે બચ્ચાને ડિલ પર , કપાળ પર , લમણા પર એમ બધે જીભથી ચાટવા લાગી . હરણીએ અને હરણે પોતાને પારધી સાથે થયેલી વાત કરી . બચ્ચાએ કહ્યું , " એ પારધી તો મને પણ મળ્યો હતો . તમારી જેમ મારે પણ એની પાસે જવાનું છે . ચાલો , આપણે ત્રણે સાથે જ જઈએ . " ત્રણે જણ થોડી વારમાં જ પારધી પાસે આવી ઊભાં રહ્યાં . બોલ્યાં , " અમે અમારા વચન મુજબ તારી પાસે આવ્યાં છીએ . હવે તું સુખેથી અમને માર . " કોણ જાણે કેમ પણ પારધી ગળોગળો થઈ ગયો ને બોલી ઊઠયો . " તમે કેવાં સાચાબોલાં છો ! મરવા માટે તો આમ પાછું કોઈક જ આવે . તમને મારીને હું કયાં જાઉં ? તમે હવે નિરાંતે ઘેર જાઓ . હું તમારામાંથી એકેને હણીશ નહિ . મારા અને મારાં બાળકોનાં પેટ માટે હું ઝાડનાં ફળ જ લેતો જઈશ . " હરણ , હરણી અને હરણનું બચ્ચું પારધીને આશિષ આપતાં ઘેર પાછાં ફર્યાં . - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - પાન નં 9 પાઠ - 4 સંપાદિત 3 સિંહ અને સસલો એક મોટું જંગલ હતું . એમાં એક સિંહ રહેતો હતો . તે ખૂબ ભૂખાળવો ને આળસુ હતો . વનમાં ભૂખા઴વો નાનાં - મોટાં પશુઓ પર એ આડેધડ હુમલો કરતો ને અનેક પશુઓને મારી નાખતો . એમાંથી ખવાય એટલાંને ખાતો ને બાકીનાં એમ ને એમ પડી રહેતાં . પછી તે આળસુ સિંહ ગુફામાં જઈને ઊંઘી જતો . ખૂબ ભૂખ લાગે ત્યારે તે વળી પાછો પશુઓ પર ત્રાટકતો . વનનાં પશુઓ આથી ત્રાસી ગયાં . ચોમેર ભય ફેલાઈ ગયો . સિંહ આવીને ક્યારે હુમલો કરશે એ ન જાણવાથી પશુઓ ડરનાં માર્યાં બહાર ન નીકળતાં . પણ કયારેક સિંહ ઘણા દિવસ ન દેખાતો . એથી ` હાશ ' કરીને એ બહાર નીકળતાં ને એવામાં જ પેલો સિંહ એકાએક કયાંકથી આવીને ત્રાટકતો ને પશુઓ એનો ભોગ બનતાં . પાન નં 10 આથી એકવાર બધાં પશુઓ ભેગાં મળ્યાં . એમણે વિચાર કર્યો કે , ` સિંહ આમ આડેધડ આવીને આપણને મારી નાખે છે ને અનેક પશુઓનો સંહાર કરે છે . વળી , બધાંને એ ખાતો પણ નથી , એટલે ઘણાં તો નાહકનાં કર્યું , " આપણે પોતે જ દરરોજ આપણામાંથી એક - એક પશુને એની પાસે મોકલીએ ને એ એને ખાઈ જાય . આમ કરવાથી આપણે મોટા સહારમાંથી બચી જઈશું ને શાંતિથી જીવી શકીશું . " બધાં પશુઓ સિંહ પાસે ગયાં . ને હાથ જોડીને એને કહ્યું : " મહારાજ , અમે આપને એક વિનંતી કરવા આવ્યાં છીએ . ખોરાક માટે આપને દૂર - દૂર સુધી ફરીને પશુઓના સંહાર કરવો પડે છે . એથી આપને ઘણો શ્રમ પડતો હશે . વળી , વનના રાજાને આહાર માટે આમ ઠેર - ઠેર ભટકવું પડે એની પણ અમને પ્રજા તરીકે શરમ આવે છે . એથી આપનો મોભો જાળવવા અમે જ સામેથી ગુફા આગળ ખોરાક તરીકે હાજર રહેવાનું વિચાર્યું છે . અમે રોજ એક - એક પશુ બપોર પહેલાં અચૂક આપની પાસે હાજર થઈશું . આપ નિરાંતે આપનું ભોજન લેજો . " સિંહે વિચાર્યું કે , ` મારે રોજ રખડવું મટ્યું . પડયે - પડયે જ ભોજન મળી જતું હોય તો પછી નકામી મહેનત શા માટે કરવી ? ' એણે કહ્યું : " તમારી વિનંતી હું મંજુર કરું છું . હવે હું સંહાર કરવા બહાર નહિ નીકળું . પણ ધ્યાન રાખજો , જો નિયમિત બપોર પહેલાં મારી પાસે નહિ આવો તો હું આખા જંગલનાં પ્રાણીઓને મારી નાખીશ . " " મહારાજે મોટી દયા કરી . " એમ કહીને પશુઓ ગયાં . એમને નિરાંત થઈ . એ પછી નિયમિત રીતે એક - એક પશુ સિંહ પાસે જવા માંડયું . પડયે - પડયે ભોજન મળતું હોવાથી સિંહ વધુ ને વધુ આળસુ થતો ગયો ને એક - એક પશુથી ચલાવવા માંડયો . પાન નં 11 એક દિવસ એક સસલાનો વારો આવ્યો . એ ખૂબ જ ચતુર હતો . એણે વિચાર્યું , " મરવાનું તો છે જ . તો પછી ઉતાવળ શા માટે કરવી ? જવાય છે ધીમે ધીમે . " રસ્તામાં એક કુવો આવ્યો . એને થયું , ` મરતાં પહેલાં મારું મોં તો જોઇ લઉં ! ' કૂવામાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોતાં ચતુર સસલાના મગજમાં એક વિચાર આવી ગયો . સિંહને જ મારી નાખવાની એક યુક્તિ એને સૂઝી . એટલે ખુશ થતો થતો એ ધીરે ધીરે બપોર પછી જ સિંહ પાસે પહોંચ્યો . સિંહ ગુસ્સાથી ધૂંવાંપૂંવાં થઇ ગયો હતો . સસલાને જોતાં જ એણે ત્રાડ પાડી : " કેમ મોડું કર્યું ? ભાન નથી ? એક તો સાવ નાનકડો છે ને પાછો સમયસર ન આવ્યો ! હવે તો હું તને ને તારા આખા કુટુંબને ખાઇ જઇશ . " સસલાએ હાથ જોડીને કહ્યું : " મહારાજ , મોડું થયું એ માટે માફી માગું છું . પણ મારો વાંક નથી . હું તો વહેલો જ નીકળ્યો હતો , પણ રસ્તામાં એક બીજા સિંહરાજે મને રોકી રાખેલો . " સિંહ તાડુક્યો : " બીજો સિંહ ! કોણ છે એ ? એને તું સિંહરાજ કેહવાની હિંમત કરે છે ? લઇ જા મને એની પાસે . એને બતાવી દઉં કે આ જંગલનો રાજા કોણ છે ! " સસલાએ કહ્યું , " મહારાજ , શાંત થાઓ . વાત એમ બની કે , રસ્તામાં મળેલા એ સિંહે ત્રાડ પાડીને મને કહ્યું કે , ` ક્યાં જાય છે ? ' મેં કહ્યું કે , ` રાજા પાસે . ' તો એણે કહ્યું કે , ` આ વનનો રાજા તો હું છું . બીજો રાજા વળી કયો ? ક્યાં છે એ ? બતાવ મને ! ' મેં કહ્યું કે , ` એમને હું જ આપની પાસે લઇ આવું છું , ' એમ સમજાવીને હું માંડમાંડ એની પાસેથી છૂટયો છું . " સિંહે કહ્યું : " અત્યારે ને અત્યારે તું મને એની પાસે લઇ જા . એ દુષ્ટને માર્યા વિના મને જંપ નહિ વળે . " સસલો સિંહને લઇને પેલા કૂવા પાસે ગયો . એણે કહ્યું : " એ લડાઇખોર સિંહ આટલામાં જ હતો . કોઇ ગુફામાં સંતાઇ ગયો હશે . " પછી કૂવામાં નજર કરીને એણે કહ્યું , " જુઓ મહારાજ , એ આની અંદર જ ભરાઇ ગયો છે . " પાન નં 12 સિંહે કૂવામાં જોયું . પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઇને એને થયું કે અંદર બીજો સિંહ છે . એણે ત્રાડ નાખી . કૂવામાં એનો પડઘો પડયો . સિંહને થયું કે સામેના સિંહે મારી સામે ત્રાડ નાખી . એથી ખૂબ જ ગુસ્સે થઇને પેલા સિંહને મારી નાખવા એણે કૂવામાં ભૂસકો માર્યો . ને એ ડૂબી ગયો . ચતુર સસલાની યુક્તિ સફળ થઇ . સસલાની બુદ્ધિથી જંગલનાં બધાં જ પ્રાણીઓને કાયમ માટે રાહત થઇ ગઇ . - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - પાઠ 5 પાન નં 14 3 અબ્બાસસાહેબ મુંબઇનાં જૂનાં મુસલમાન કુટુંબોમાં તૈયબજી કુટુંબ જાણીતું છે . તૈયબજી કુટુંબ પરદેશી કાપડના વેપારમાં ખૂબ તાલેવંત થયું હતું ; પણ તે કુટુંબમાં સારા - સારા દેશસેવકો જન્મ્યા , તેથી જ તે કુટુંબ પ્રખ્યાત થયું છે . દેશના પ્રસિદ્ધ આગેવાન બદરુદ્દીન તૈયબજી આ જ કુટુંબમાં થઇ ગયા . તેઓ ઇ . સ . 1887ની રાષ્ટ્રીય મહાસભાના પ્રમુખ થયા હતા . અબ્બાસ તૈયબજીનો જન્મ આ કુટુંબમાં થયો હતો . કુટુંબના બધા સારા ગુણો તેમનામાં પૂરેપૂરા ઊતર્યા હતા . તૈયબજી કુટુંબ ચુસ્ત મુસલમાન હોવા છતાં ઘરમાં કે બહાર પડદો પાળતું નહિ . પડદાનો રિવાજ છોડવા અને છોડાવવામાં એ કુટુંબે આગળપડતો ભાગ લીધો છે . અબ્બાસસાહેબની લાયકાત જોઇ વડોદરાના શ્રી સયાજીરાવ ગાયકવાડે તેમને પોતાની નોકરીમાં લીધા અને છેવટે પોતાના ન્યાયમંદિરના વડા ન્યાયાધીશ બનાવ્યા . પાન નં 15 ઇ . સ . 1919ની સાલમાં પંજાબમાં જલિયાંવાલા બાગમાં અંગ્રેજ લશ્કરે હિંદીઓ ઉપર ગોળીઓ ચલાવી સેંકડો માણસોની કતલ કરી . આ બનાવે આપણા દેશમાં ધણાંનાં જીવન પલટી નાખ્યાં . અબ્બાસસાહેબના જીવનમાં પણ તેમ બન્યું . એ બનાવથી તેમનું દિલ બીજાં કામકાજમાંથી ઊઠી ગયું અને તેમણે દેશસેવામાં ઝંપલાવ્યું . જલિયાંવાલા બાગના અત્યાચારોની તપાસ કરવા હિંદી રાષ્ટ્રીય મહાસભાએ એક તપાસ સમિતિ નીમી . તેમાં ન્યાય અને કાયદો બરાબર જાણતા એવા મોટા મોટા આગેવાનોને નીમવામાં આવ્યા . ન્યાયમૂર્તિ અબ્બાસ તૈયબજીને પણ તેમાં લેવામાં આવ્યા . આ સમિતિમાં આ ઉપરાંત પંડિત મોતીલાલ નેહરુ , મહાત્મા ગાંધી , પંડિત મદનમોહન માલવીય , શ્રી વિઠ્ઠલભાઇ પટેલ તથા શ્રી જયકર પણ હતા . આ સમિતિએ પંજાબમાં જઇ ભડકી ગયેલા લોકોનો હિંમત આપી અને પૂરી તપાસ કરી પોતાનો અહેવાલ દેશ આગળ અને સરકાર આગળ મૂક્યો . તેમાં તેણે સરકારનો ગુનો પુરવાર કરી આપ્યો . સરકારનો ગુ઩ો પુરવાર તો થયો , પણ તેથી શું વળે ? સરકાર પોતાનો ગુનો કબૂલ કરવા તૈયાર ન હતી . તેથી આ સમિતિમાં નિમાયેલા આગેવાનોએ ઈશ્વરને સાક્ષી રાખીને પ્રતિજ્ઞા કરી , " આવા અન્યાયો ફરીથી ન થાય એવી સ્થિતિ દેશમાં આવે , તથા દેશમાં સ્વરાજ્યની સ્થાપના થાય , ત્યાં સુધી અમારે માટે તમામ આરામ હરામ છે ; ત્યાં સુધી અમે કોઇ જંપીને બેસીશું નહિ . " અબ્બાસસાહેબે તે દિવસથી પોતાનું આખું જીવન સ્વરાજ્યની લડતમાં કુરબાન કરી દીધું . ત્યારે તેમની ઉંમર પાંસઠ વર્ષની હતી . તેમણે ગાંધીટોપી ધારણ કરી અને શુદ્ધ ખાદી પહેરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી અને તે આખર સુધી પાળી . પછી તો વયોવૃદ્ધ અબ્બાસસાહેબ લોકોમાં જાગૃતિ આણવા ગામડે ગામડે ઘૂમવા લાગ્યા . કામ કરતાં તેઓએ ન દેખ્યો દિવસ કે ન દેખી રાત . ગરીબ લોકોનાં ઝૂંપડાંઓમાં સૂએ , તેઓ આપે તેવો રોટલો ખાય અને બધી જાતની અગવડો આનંદથી ઉઠાવે . પાન નં 16 ઇ . સ . 1930 માં ગાંધીજીએ પૂર્ણ સ્વરાજ્યની લડત ઉપાડી . એ અંગે કાયદાનો સવિનય ભંગ કરવાને માટે તેમણે આખી પ્રજાને અકારો એવો મીઠાનો કાયદો તોડવાનું પસંદ કર્યું . તેનો ભંગ કરવા ગાંઘીજી સાબરમતી આશ્રમથી કૂચ કરી દાંડીને સમુદ્રકિનારે પહોંચ્યા . અબ્બાસસાહેબથી હવે કેમ રહેવાય ? તેઓ ગાંધીજીને મળવા દાંડી દોડી આવ્યા . ગાંધીજીએ તેમને પોતાની સત્યાગ્રહી ટુકડીના સેનાપતિ નીમ્યા . ધરાસણાના અગર લૂંટવા ગાંધીજી નીકળ્યા , એટલે તેમને સરકારે પકડી લીધા . અબ્બાસસાહેબે તેમની જગા લઇ ધરાસાણા તરફ કૂચ ચાલુ રાખી . સરકારે તેમને પણ પકડી જેલમાં પૂરી દીધા . અબ્બાસસાહેબે એ જેલ હસતાં - હસતાં ભોગવી , અને નાના મોટા બધા દેશસેવકો સાથે સમાન ભાવે રહી સૌનાં હૃદય જીતી લીધાં